Foto: TOP

03.03.2016.

O Pirotu…

Grad Pirot je sedište Pirotskog okruga. Prostire se na 1 235  km² i prema popisu stanovništva iz 2011. godine u Pirotu živi 57 928 stanovnika od čega je 65% gradsko stanovništvo. Pirot karakterišu povoljan geografski položaj i dobra povezanost putnom mrežom. Grad i okolina raspolažu i brojnim turističkim vrednostima. Atraktivnost Stare planine i brojne manifestacije koje se organizuju i tradicionalno su dobro posećene (Sajam pirotske peglane kobasice, Festival staroplaninskih jela, Jagnjijada, Osveženje fest i dr.) predstavljaju pogodnosti ovog grada za razvoj turizma.

Pirot, nekadašnji Tures, imao je veliki značaj i u prošlosti. Značaj je stekao zahvaljujući čuvenom vojnom putu Via Militaris važnom za prolazak vojski i roba iz Evrope u Konstantinopolj i prednju Aziju. Na tom prostoru nastala su i prva organizovana naselja kao važna stanica, gde je Pirot bio označen imenom Tures. U IV veku Pirot se naglo razvija i postaje utvrđeno strateški značajno mesto koje posećuju grčki i rimski trgovci a zatim se i naseljavaju u Turesu. Početkom V veka Tures počinju napadati razna varvarska plemena a u cilju odbrane gradile su se kule i gradići. Neki od njih na mestu današnjeg Pirota i okoline su Quimedeva, Pilj grad i drugi.

Od kraja  VI pa sve do XII veka Tures se ne pominje. Smatra se da je razrušen prilikom napada. U prvoj polovini XII veka, geograf Edruzi, pominje mesto Atrubi koje se nalazi   na jedan hod od Niša. Smatra se da je to Tures. U to vreme  u Istočnoj Rimskoj impriji, latinske reči počinju da izlaze iz upotrebe, pa je tako latinski naziv Tures zamenjen grčkim nazivom Pirgos. Obe reči imaju isto značenje – kula. Naziv Pirot prvi put se pominje u XIV veku, i potiče od grčke reči “pirgos” što označava kulu.

Za vreme vladavine Milutina Nemanjića (1281-1321) Pirot je konačno ušao u sastav Srpske države. U prvoj polovini  XIV veka za pirotski kraj vezuje se ime čuvenog hajdučkog starešine Momčila. Predanje je kasnije povezalo pirotski grad za vojvodu Momčila. Cela Nišavska dolina, računajući tu i predele oko Jerme i Ginske pripadala je Dušanovoj državi. Srbija je posle Maričke bitke 1371. godine ušla u period preustrojstva feudalnih snaga. Deo vlastele posle Maričkog poraza bio je prinuđen da prihvati tursko vazalstvo, dok se Lazar Hrebeljanović izdvaja kao knez najmoćnije vlastele proširivši znatno svoju oblast na račun susednih feudalaca. Zavladao je čitavim Pomoravljem, držao je Niš i deo istočne Srbije. U ovom periodu Pirot je vrlo značajno strateško mesto u državi kneza Lazara. U XVI i XVII veku Pirot je bio lepa i bogata turska varoš.

Od propasti Rimskog carstva i dolaska Slovena na Balkan, Pirot je prošao kroz periode vizantijske, bugarske, srpske i turske uprave, pod kojom je ostao do kraja 1877.godine. (sa izuzetkom ratne godine 1689.-1690. kada su ga privremeno zauzeli Austrijanci). Do konačnog oslobođenja od Turaka pirotsko stanovništvo održavalo je višestruke odnose sa Srbijom. Piroćanci su uz pomoć Srbije pokušali da se oslobode turske uprave u čuvenoj Pirotskoj buni 1836. godine i u antifeudalnom narodnom ustanku 1841. godine.

Oslobođenje od Turske uprave Pirota i okoline 1877. godine i ulazak u sastav Kneževine Srbije, kao njene etničke i nacionalne teritorije, odredilo je Pirotu nove puteve razvitka. Od tada kroz poslednje decenije XIX i XX veka, istorija ovog kraja uklapa se u opšti tok istorije srpskog naroda i deli njegovu istorijsku sudbinu.

S obzirom na istorijski put u pirotskom kraju mogu se videti kulturne i istorijske vrednosti iz rimskog, grčkog, turskog i srpskog perioda u vidu manastira, tvrđava spomenika. Momčilov grad ili Tvrđava Kale koja predstavlja takoreći simbol Pirota, nalazi se na desnoj obali reke Bistrice. Postoji i legenda da je Kale sagradio srpski vitez Momčilo, te se zbog toga ova tvrđava naziva Momčilov grad.

Pirotska_tvrđava-Grad-min

  • Tvrđava Kale u Pirotu //foto: Vladimir Miajilović

Kuća malog Riste (danas Muzej Ponišavlja) potiče iz XIX veka. Sagradio je trgovac Hrista Jovanović, kao dom za svoju porodicu, 1848. godine.

Kuca Malog Riste-min Kuća trgovca Hriste Jovanovića // Foto: TOP

U kući su kasnije živeli potomci Hriste Jovanovića koji su prezime Jovanović preinačili u Hristić. Nakon Drugog svetskog rata, Opština Pirot otkupila je kuću od potomaka nakon čega je naprvljen muzej. Kuća se nalazi pod zaštitom države od 1953.god, a 1979. god proglašena je spomenikom kulture od izuzetnog zanačaja.

Centralni deo grada je nekadašnja Tijabara, trgovački i zanatski deo grada. Nekoliko zgrada nisu promenile trgovačko-zanatski karakter, ali  su ambijentalne karakteristike ovog dela grada nestale. U centru se nalazi nekoliko zgrada, koje koje oslikavaju nekadašnju arhitekturu grada i koje imaju statust zaštićenog spomenika kulture kao što su zgrada Gimnazije u Pirotu, Zgrada današnjeg Suda i dr.

Zgrada Suda-min Zgrada Suda u Pirotu

U drugoj polovini XIV veka nedaleko od sela Poganovo, na levoj obali reke Jerme, izgrađen je Poganovski manastir, posvećen Svetom Jovanu Bogoslovu. Manastir je građen u moravskom stilu , od krečnjaka i pešćara. Na počasnom mestu pored Jovana Bogoslova naslikani su likovi Svetog Simeona Nemanje i Svetog Save. Živopisan je 1499. godine. Manastir je pod zaštitom države od 1949. godine, a 1979. godine svrstan je kao kulturno dobro od velikog značaja.

ManastirManastir Sv. Jovana Bogoslova, Pogonovo //wikimedia.org

Naslovna fotografija: TOP

Tekst priredila Biljana Marinkov