Pirotski cilim

28.02.2016.

Mesta, ljudi… zanimljivosti

Kada govorimo o Pirotu treba pomenuti da iz ovog kraja poreklo vode mnogi znameniti ljudi koji su svojim radom ostavili značajan trag u različitim oblastima. Istaknuti među njima bili su profesor dr Dragoljub Jovanović i slikar Čedomir Krstić.

Dr Dragoljub Jovanović (selo Gnjilan, opština Pirot 1895.- Beograd 1977.) jedan je od najuglednijih i najobrazovanijih političara Kraljevine Jugoslavije. Školovao se u Beogradu i Francuskoj gde je i doktorirao na Sorboni. Posle studija vratio se u domovinu i postao profesor Pravnog fakulteta u Beogradu. Kao veliki protivnik fašizma i nacizma u svojim delima i govorima upozoravao je na opasnost od ovih ideologija zbog čega je godinama osuđivan i zatvaran. Posthumno je 2010. godine sudski rehabilitovan. Presuda kojom je osuđen proglašena je ništvnom jer je u postupku dokazano da je bila isključivo rezultat političkog progona.

Čedomir Krstić (Pirot 1923-.Beograd 1988.) bio je prvi školovani slikar u gradu, koji je zauzeo posebno mesto među pirotskim umetnicima. Učestvovao je u radu brojnih kolonija u zemlji i inostranstvu i dobitnik je značajnih nagrada i priznanja za svoj višedecenijski umetnički angažman. Dela Čedomira Krstića čuvaju se u Narodnom muzeju i Muzeju savremene umetnosti u Beogradu, zatim u Galeriji savremene umetnosti u Nišu i u Muzeju u Pirotu, dok se neka dela pirotskog umetnika nalaze i u brojnim javnim i privatnim zbirkama u zemlji i inostranstvu. Galerija u Pirotu od 1999. godine nosi ime Čedomir Krstić.

Posebnost pirotskog kraja predstavlja pirotski govor, koji je karakterističan i ponekad posetiocima nerazumljiv jer se razlikuje od standardnog srpskog jezika. Prisutniji je u seoskim sredinama gde je više starog stanovništva, ali govori se i u gradu. U cilju očuvanja tradicije u školama i vrtićima, na pirotskom dijalektu, organizuju se manifestacije putem kojih se podseća na običaje, pesmu i igru ovog kraja.

Pirotski dijalekt je nešto po čemu je Pirot odavnina poznat. Posebno ga čuva Narodno pozorište Pirot u čijem repertoaru se nalaze predstave koje se isključivo izvode na ovom dijalektu. Ako se nađete u Pirotu, u svakodenvnoj komunikaciji možete naići na neke od najčešćih fraza poznatih za ovaj kraj.

Najčešća fraza je ONODEŠ LI NEŠTO- Da li nešto radiš. ONODETI je najčešći glagol: raditi, odmarati, pevati, plakati, smejati se….ima još mnogo značenja, jednostavno glagol višesmislenog značenja. Druga najčešća fraza je KVO RABOTIŠ- Šta radiš. Takodje česte su i UVATIL SE U RABOTU, A NIŠTA NE RAZBIRA- Počeo je da radi a ne zna ništa, OD ČUJENO DO VIDENO – Od onoga što se čuje do istine, velika je razlika, GLE KAKAV JE ISCIBREL – Vidi kako je smršao i prebledeo. Ono što je najzanimljivije posetioicima jeste najkraći ali efektan pirotski dijalog u dve reči kvo i te. Na pitanje “KVO” u smislu kako si šta radiš, odgovara se “TE” tu sam, dobro sam, završavam neki posao i sl.

Ako želite više da se upoznate sa pirotskim govorom možete nabaviti Recnik pirotskog govora 2014.

 

Širom sveta Pirot je poznat i po tradicionalnom proizvodu pirotskom ćilimu. Proizvod izuzetnog kvaliteta i jedinstvene lepote izrađuje se od vune, posebnom tehnikom i obiluje bogatstvom šara čije je poreklo uglavnom autohtono.

O razvoju ćilimarstva, ćilimarskim zadrugama, brojnim izložbama na kojima je izlagan i velikom broju priznanja napisane su knjige. Međutim, ono što je manje poznato jeste da je ćilimarka Nikolija Stevanović, ćilim koji je izradila poklonila ruskom caru Aleksandru III Romanovu. Na ćilimu se pored figure cara nalaze dve posvete, na ruskom i srpskom jeziku. Da li je ćilim stigao do dvora Romanovih i kako je kasnije dospeo na aukciju u Minehnu, nije poznato. Na aukciji ga je kupio kolekcionar iz Švajcarske rodom iz Pirota.
Zanimljivo je i to da su Pirot i okolina zbog svojih specifričnosti poslužili kao filmska lokacija, te su na ovim prostorima snimljene pojedine sekvence ili čak celokupni filmovi. Autentični ambijent i kulturno istorijski spomenici opredelili su filmske režisere da u pirtoskom kraju snime filmove i serije sa istorijskom tematikom. Prvi film “Rudareva sreća” u režiji Josipa Novaka, snimljen je 1929. godine u rudniku Jerma.

Nemi crno-beli propagandni film o pirotskom ćilimu, snimljen je 1936. godine u Ćilimarskoj zadruzi u Pirotu (film se čuva u arhivu Jugoslovenske kinoteke).

Scene ratnog igranog filma “Dvoboj za južnu prugu”, reditelja Zdravka Velimirovića, snimljene su 1978. godine na lokacijama opštine Pirot. Isti reditelj u manastiru Sv. Jovan Bogoslov 1981. godine snimao je film “Dorotej”.

U Pirotu su 1987. snimljeni delovi serije “Vuk Karadžić”, reditelja Đorđa Kadijevića.

Reditelj Zdravko Šotra snimao je tri filma u Pirotu. Film “Kosovski boj” delom je snimljen na Gradiću 1989. godine. U zgradi Muzeja Ponišavlja 2002. godine snimljen je “Zona Zamfirova”, a 2005. godine film “Ivkova slava”. U istoj zgradi 2016. godine snimljene su scene filma “Vrati se Zone “ u režiji Juga Radivojevića.

Tekst priredila Biljana Marinkov